Nozimaxon GAFUROVA, Toshkent davlat yuridik universitetining xalqaro huquq va inson huquqlari kafedrasi mudiri, yuridik fanlar bo‘yicha falsafa doktori, dotsent Annotatsiya. Ushbu maqolada inson huquqlarining shakllanishi, xalqaro huquqda z...
Nozimaxon GAFUROVA, Toshkent davlat yuridik universitetining xalqaro huquq va inson huquqlari kafedrasi mudiri, yuridik fanlar bo‘yicha falsafa doktori, dotsent Annotatsiya. Ushbu maqolada inson huquqlarining shakllanishi, xalqaro huquqda zamonaviy inson huquqlarining paydo bo‘lishi masalalari yoritilgan. Inson huquqlari sohasidagi standartlar hamda inson huquqlari bo‘yicha ta’limni rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etgan Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi ko‘rib chiqilgan. Inson huquqlari bo‘yicha ta’lim inson huquqlarining umumbashariy madaniyatini shakllantirish maqsadida amalga oshiriladigan o‘quv-ma’rifiy va axboriy faoliyat majmui ekani ilmiy asosda o‘rganilgan. Kalit so‘zlar: inson huquqlari, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi, Inson huquqlari to‘g‘risidagi xalqaro Bill, inson huquqlari bo‘yicha ta’lim, umumbashariy madaniyat, tenglik. Abstract. This article is devoted to the formation of human rights, the emergence of modern human rights in international law. The first human rights standards, including firstly the Universal Declaration of Human Rights, which played a key role in the development of human rights education are considered. Human rights education is defined as a set of educational, training and information activities that are taken to create a universal culture of human rights. Key words: human rights, the Universal Declaration of Human Rights, the International Bill on Human Rights, Human Rights Education, universal culture, equality. Annotatsiya. Dannaya statya posvyaщena voprosam obrazovaniya prav cheloveka, voznikovnoveniyu sovremennыx prav cheloveka v mejdunarodnom prave. Rassmotrenы pervыe standartы po pravam cheloveka, i v pervuyu ochered, Vseobщaya Deklaratsiya prav cheloveka, kotoraya sыgrala odnu iz samыx klyuchevыx roley v razvitii obrazovaniya po pravam cheloveka. Obrazovanie v oblasti prav cheloveka opredelena kak sovokupnost obrazovatelnыx, obuchayuщix i informatsionnыx mer, kotorыe prinimayutsya dlya formirovaniya vseobщey kulturы prav cheloveka. Klyuchevыe slova: prava cheloveka, Vseobщaya deklaratsiya prav cheloveka, Mejdunarodnыy Bill o pravax cheloveka, obrazovanie v oblasti prav cheloveka, globalnaya kultura, ravenstvo. Inson huquqlari bo‘yicha ta’lim haqida gapirganda, birinchi navbatda, inson huquqlari, shu jumladan inson huquqlari ta’limiga Ikkinchi jahon urushi tugaganidan keyin alohida e’tibor berilganini ta’kidlash kerak. Ayniqsa, Birlashgan Millatlar Tashkilotining tashkil etilishi hamda BMT Nizomining qabul qilinishi bu sohaga tamal toshini qo‘ydi. Ushbu tarixiy voqeaning mantiqiy davomi sifatida 1948 yil 10 dekabrda Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilindi. Deklaratsiya inson huquqlarini himoya qilishning rivojlanishida zamonaviy davrni ochib berdi. Ushbu hujjat qabul qilingan sanani inson huquqlari jahon hamjamiyatida yangi maqom va ahamiyat kasb etgan kun deb atash mumkin. O‘sha paytdan boshlab insoniyatning inson huquqlari bo‘yicha ta’lim sohasini takomillashtirishga kuchli ehtiyoj paydo bo‘ldi. Ushbu deklaratsiyaning 26-moddasida: “Har kim bilim olish huquqiga ega, ta’lim bepul bo‘lishi kerak, hech bo‘lmaganda boshlang‘ich va umumiy ta’lim davlat tomonidan ta’minlanishi lozim. Boshlang‘ich ta’lim majburiy bo‘lishi, texnika va kasb-hunar ta’limi hamma uchun ochiq bo‘lishi, oliy ta’lim esa har kimning imkoniyatidan kelib chiqqan holda hamma uchun birdek ochiq bo‘lishi kerak. Ta’lim inson shaxsini har tomonlama rivojlantirishga, inson huquqlari va asosiy erkinliklariga hurmatni oshirishga qaratilgan bo‘lishi kerak. Ta’lim barcha xalqlar, irqiy va diniy guruhlar o‘rtasida o‘zaro tushunish, bag‘rikenglik va do‘stlikni rivojlantirishi va Birlashgan Millatlar Tashkilotining tinchlikparvarlik faoliyatiga hissa qo‘shishi kerak. Ota-onalar yosh bolalari uchun ta’lim turini tanlashda ustuvorlik huquqiga egadir”, deya qayd etilgan.Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi qabul qilinganidan buyon inson huquqlari bo‘yicha ta’lim olish uchun juda ko‘p islohotlar amalga oshirildi va ular hozir ham davom etmoqda. Inson huquqlari bo‘yicha ta’limni amalga oshirishning ko‘plab usullari mavjud, chunki har bir inson inson huquqlari bo‘yicha har xil nuqtai nazarga ega, chunki odamlar dunyoga turlicha qarashadi, o‘qituvchilar turli vaziyatlarda ishlaydi, turli tashkilotlar va jamoat institutlari har xil manfaatlarga ega. Bu sohada mavjud tamoyillar bir xil bo‘lsa-da, amaliyotlar o‘zaro farq qilishi mumkin. Ushbu sohaga oid o‘qitish usullari va faoliyatining xilma-xilligi haqida tasavvurga ega bo‘lish uchun alohida shaxslar va jamiyat institutlarining roli va manfaatlariga e’tibor qaratish kifoya. Ta’kidlash joizki, Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi barcha umuminsoniy qadriyatlarni o‘zida aks ettirgan eng muhim xalqaro hujjatdir. Ayniqsa, deklaratsiyani ishlab chiqishda turli falsafiy, mafkuraviy va diniy qarashlar vakillari ishtirok etgani diqqatga sazovordir. Deklaratsiyaning har bir moddasi qizg‘in muhokama qilingan. Uning loyihasi mas’ul ishchi guruhning 85 ta yig‘ilishida takomillashtirilib, natijada ikki yil ichida hujjat matni oxiriga yetkazilgan.Hujjatning universalligi shundaki, u qabul qilingan kundan boshlab dunyoda eng ko‘p tarjima qilingan hujjatga aylanib, 500 dan ortiq tilga o‘girilgan. Ushbu hujjat ko‘plab yosh mustaqil davlatlarning konstitutsiyalari uchun qo‘llanma bo‘lib xizmat qildi. U Ginnesning rekordlar kitobiga 500 dan ortiq til va lahjalarga tarjima qilingan hujjat sifatida kiritilgan, bu uning universal tabiati va tarqalish kengligidan dalolat beradi. Deklaratsiya har bir insonning qadr-qimmatini tenglik asosida ifodalaydi. Ishtirokchi davlatlarning ushbu deklaratsiya va uning tamoyillarini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha olgan majburiyatlari millionlab odamlarning qadr-qimmatini himoya qildi va adolatli dunyoga asos soldi. Deklaratsiya vaqt sinovidan o‘tib borgani sari, uning abadiy qadriyatlari – tenglik, adolat va inson qadr-qimmati o‘zgarmas hamda universal ekani o‘z tasdig‘ini topdi. Inson huquqlar...