Deklaratsiya haqida

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 217 A (III) Rezolyutsiyasi bilan 1948 yil 10 dekabrda qabul va e'lon qilingan.

 

SO'ZBOSHI


Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi Birlashgan Millatlar tashkiloti Bosh assambleyasi tomonidan 1948-yil, 10-dekabrda Fransiyada, Parijdagi Shayo saroyida qabul qilingan. Ushbu hujjatning ishlab chiqilishiga Ikkinchi jahon urushi davomida jahon xalqlari boshidan kechirgan fojialar, vahshiyliklar bevosita turtki bo'lgan. Mazkur hujjatda alohida madaniyat, millat va mintaqalar bilan cheklanmagan universal qadriyatlar mustahkamlanib, har bir inson irqi, tanasining rangi, dini, jinsi, tili, siyosiy yoki boshqa e'tiqodi, milliy va ijtimoiy kelib chiqishi, mulkiy, tabaqaviy va boshqa holatidan qat'iy nazar, insoniyatga mansubligi nuqtayi nazaridan ega bo'lishi lozim bo'lgan huquqlar belgilab qo'yilgan.

Deklaratsiya 30 moddadan iborat.

1946-yilning iyun oyida, ya'ni dunyo tarixidagi eng qonli qarama-qarshilik yakun topishi bilanoq, ushbu voqeadan sal oldinroq tashkil etilgan BMT Iqtisodiy va ijtimoiy kengashi turli mamlakatlar va siyosiy qarashlarni ifodalovchi 18 a'zoni o'z ichiga oluvchi Inson huquqlari bo'yicha Komissiyani ta'sis etdi. BMTning doimiy organlaridan biriga aylangan mazkur Komissiya zimmasiga tegishli hujjatni shakllantirish va tayyorlash vazifasi yuklandi. Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi moddalari matnini tuzish uchun Komissiya maxsus Tahrir qo'mitasi ta'sis etdi va unga Eleonora Ruzvelt bosh bo'ldi. Ikki yil mobaynida Qo'mita ikki marta yig'ilish o'tkazdi.

Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh kotibi bu ishni BMT Kotibiyatining inson huquqlari bo'yicha bo'limi direktori lavozimini egallab turgan Jon Piters Xamfriga (Kanada) topshirdi. Tez orada unga Qo'mitaning boshqa mashhur ekspertlari, jumladan, Rene Kassen (Fransiya), Shari Malik (Livan), Pen Chun Chan (Xitoy), Uilyam Xodjson (Avstraliya), Ernán Santa Krus (Chili), Aleksandr Bogomolov (Sovet Ittifoqi) va Charlz Dyuks, lord Dyukston (Buyuk Britaniya va Shimoliy Irlandiya Birlashgan Qirolligi)lar qo'shildilar. Janob Xamfri Komissiya ishiga asos bo'lgan dastlabki matnni tayyorladi.

1948-yilning may oyida Qo'mita o'z ishini yakunlagach, Deklaratsiya loyihasi muhokamasi Inson huquqlari bo'yicha Komissiyada, Iqtisodiy va ijtimoiy kengash hamda Bosh assambleyaning Uchinchi qo'mitasida davom ettirildi. Shundan so'ng, 1948-yilning dekabrida loyiha ovozga qo'yildi. Shu vaqt ichida BMTga a'zo davlatlar tomonidan matnga ko'plab o'zgartish va yangi jumlalar kiritildi.

Bugungi kunda Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasi turli xalqlar tillariga tarjima qilinganlik darajasiga ko'ra jahonda birinchi o'rinda turibdi. Bu uning universal ahamiyat kasb etishiga yaqqol misoldir.

 

MUQADDIMA

Insoniyat oilasining hamma a'zolariga hos qadr-qimmat va ularning teng, ajralmas huquqlarini tan olish erkinlik, adolat va yalpi tinchlik asosi ekanligini e'tiborga olib;

inson huquqlarini mensimaslik va uni poymol etish insoniyat vijdoni qiynaladigan vahshiyona ishlar sodir etilishiga olib kelganini, kishilar so'z erkinligi va e'tiqod erkinligiga ega bo'ladigan hamda qo'rquv va muhtojlikdan holi sharoitda yashaydigan dunyoni yaratish insonlarning ezgu intilishidir, deb e'lon qilinganligini e'tiborga olib;

inson oxirgi chora sifatida zulm va istibdodga qarshi isyon ko'tarishga majbur bo'lishining oldini olish maqsadida inson huquqlari qonun kuchi bilan himoya etilishi zarur ekanligini e'tiborga olib;

xalqlar o'rtasida do'stona munosabatlarni rivojlantirishga ko'maklashish zarurligini e'tiborga olib;

Birlashgan Millatlar xalqlari insonning asosiy huquqlariga, shaxsning qadr-qimmatiga, erkak va ayolning teng huquqliligiga, o'z e'tiqodlarini Ustavda tasdiqlaganliklari hamda yanada kengroq erkinlikda ijtimoiy taraqqiyot va turmush sharoitlarini yaxshilashga ko'maklashishga axd qilganliklarini e'tiborga olib;

a'zo bo'lgan davlatlar Birlashgan Millatlar Tashkiloti bilan hamkorlikda inson huquqlari va asosiy erkinliklarini yalpi hurmat qilish va unga rioya qilishga ko'maklashish majburiyatini olganligini e'tiborga olib;

mazkur huquqlar va erkinliklarning xarakterini yalpi tushunish ushbu majburiyatlarning to'liq ado etilishi uchun katta ahamiyatga ega bo'lishini e'tiborga olib;

 

Bosh Assambleya,

mazkur Inson huquqlari umumjahon deklaratsiyasini barcha xalqlar va barcha davlatlar bajarishga intilishi lozim bo'lgan vazifa sifatida e'lon qilar ekan, bundan muddao - har bir inson va jamiyatning har bir tashkiloti doimo ushbu Deklaratsiyani nazarda tutgan holda ma'rifat va ta'lim yo'li bilan bu huquq va erkinliklarning hurmat qilinishiga ko'maklashishi, milliy va xalqaro taraqqiyparvar tadbirlar orqali ham uning bajarilishi ta'minlanishiga, Tashkilotga a'zo bo'lgan davlatlar xalqlari o'rtasida va ushbu davlatlarning yurisdiksiyasidagi hududlarda yashayotgan xalqlar o'rtasida yalpisiga va samarali tan olinishiga intilishlari zarur.

 

1-modda

Hamma odamlar o'z qadr-qimmati hamda huquqlarida erkin va teng bo'lib tug’iladilar. Ularga aql va vijdon ato qilingan, binobarin bir-birlariga nisbatan birodarlik ruhida munosabatda bo'lishlari kerak.

 

2-modda

Har bir inson irqi, tanasining rangi, jinsi, tili, dini, siyosiy yoki boshqa e'tiqodlaridan, milliy yoki ijtimoiy kelib chiqishi, mol-mulki, tabaqasi yoki boshqa holatidan qat'inazar ushbu Deklaratsiyada e'lon qilingan barcha huquq va barcha erkinliklara ega bo'lishi zarur.Bundan tashqari, inson mansub bo'lgan mamlakat yoki hududning siyosiy, huquqiy yoki xalqaro maqomidan, ushbu hudud mustaqilligi, vasiyligi, o'z-o'zini idora qila olish yoki boshqacha tarzda cheklanganligidan qat'inazar kamsitish bo’lmasligi kerak.

 

3-modda

Har bir inson yashash, erkin bo'lish va shaxsiy daxlsizlik huquqlariga egadir.

 

4-modda

Hech kim qullikda yoki erksiz holatda saqlanishi mumkin emas;

qullik va qul savdosining barcha ko'rinishlari taqiqlanadi.

 

5-modda

Hech kim qiynoqqa yoki shafqatsiz, g`ayriinsoniy yoki qadr-qimmatni xo'rlovchi muomala va jazoga duchor etilmasligi kerak.

 

6-modda

Har bir inson qayerda bo'lishidan qat'inazar, o'zini huquq sub'ekti sifatida tan olinishiga haqli.

 

7-modda

Barcha odamlar qonun oldida tengdirlar va hech bir tafovutsiz qonun bilan teng himoya qilinish huquqiga egadirlar.

Barcha odamlar ushbu Deklaratsiyaga zid bo'lgan har qanday kamsitishdan va shunday kamsitishga undaydigan har qanday urinishlardan teng himoya qilinish huquqiga egadirlar.

 

8-modda

Har bir inson unga konstitutsiya yoki qonun orqali berilgan asosiy huquqlari buzilgan holda vakolatli milliy sudlar tomonidan bu huquqlarning samarali tiklanishi huquqiga ega.

 

9-modda

Hech kim asossiz qamalishi, ushlanishi yoki quvg`in qilinishi mumkin emas.

 

10-modda

Har bir inson huquq va burchlarini belgilash va unga qo'yilgan jinoiy aybning qanchalik darajada asosli ekanligini aniqlashi uchun to'liq tenglik asosida uning ishi oshkora va adolat talablariga rioya qilingan holda mustaqil va xolis sud tomonidan ko'rib chiqilishi huquqiga ega.

 

11-modda

Jinoyat sodir etganlikda ayblanayotgan har bir inson himoya uchun barcha imkoniyatlar ta'minlangan holda, ochiq sud majlisi yo'li bilan uning aybi qonuniy tartibda aniqlanmaguncha aybsiz deb hisoblanishga haqlidir.

Hech kim sodir etilgan vaqtda milliy qonunlar yoki xalqaro huquqlarga ko'ra jinoyat deb topilmagan xatti-harakati yoki faoliyatsizligi uchun jazoga hukm qilinishi mumkin emas. Shuningdek, jinoyat sodir etilgan vaqtda qo'llanishi mumkin bo'lgan jazoga nisbatan og`irroq jazo berilishi mumkin emas.

 

12-modda

Hech kimning shahsiy va oilaviy hayotiga o'zboshimchalik bilan aralashish, uy-joyi daxlsizligiga, uning yozishmalari siriga yoki uning nomus va sha'niga o'zboshimchalik bilan tajovuz qilinishi mumkin emas. Har bir inson xuddi shunday aralashuv yoki tajovuzdan qonun orqali himoya qilinish huquqiga ega.

 

13-modda

Har bir inson har bir davlat doirasida erkin yurish va yashash joyi tanlash huquqiga ega.

Har bir inson har qanday mamlakatdan, xususan o'z mamlakatidan chiqib ketish va o'z mamlakatiga qaytib kelish huquqiga ega.

 

14-modda

Har bir inson ta'qib tufayli boshqa mamlakatlardan boshpana izlash va o'sha boshpanadan foydalanish huquqiga ega.

Bu huquqdan siyosiy bo’lmagan jinoyat sodir etilganda yoki Birlashgan Millatlar Tashkilotining maqsad va principlariga zid xatti-harakat tufayli ta'qib paytida foydalanish mumkin emas.

 

15-modda

Har bir inson fuqarolikka ega bo’lishga haqli.

Hech kim o'zboshimchalik bilan o'z fuqaroligidan yoki o'z fuqaroligini o'zgartirish huquqidan mahrum qilinishi mumkin emas.

 

16-modda

Balog`at yoshiga yetgan erkaklar va ayollar irqi, millati yoki diniy belgilari bo'yicha hech qanday cheklashlarsiz nikohdan o'tishga va oila qurishga haqli. Ular nikohdan o'tishda, nikohda turgan vaqtlarida va uni bekor qilish vaqtida bir hil huquqlardan foydalanadilar.

Nikoh har ikki tomonning erkin va to'liq roziligi asosidagina tuzilishi mumkin.

Oila jamiyatning tabiiy va asosiy hujayrasi sanaladi va jamiyat hamda davlat tomonidan himoya qilinishga haqli.

 

17-modda

Har bir inson yakka tartibda, shuningdek, boshqalar bilan birgalikda mulkka egalik qilish huquqiga ega.

Hech kim zo'ravonlik bilan o'z mulkidan mahrum etilishi mumkin emas.

 

18-modda

Har bir inson fikr, vijdon va din erkinligi huquqiga ega; bu huquq o'z dini yoki e'tiqodini o'zgartirish erkinligini va ta'limotda, toat-ibodat qilishda va diniy rasm-rusm hamda marosimlarni ommaviy yoki xususiy tartibda ado etish, o'z dini yoki e'tiqodiga yakka tartibda, shuningdek, boshqalar bilan birga amal qilish erkinligini o'z ichiga oladi.

 

19-modda

Har bir inson e'tiqod erkinligi va uni erkin ifoda qilish huquqiga ega; bu huquq hech bir to’siqsiz o'z e'tiqodiga amal qilish erkinligini hamda axborot va g`oyalarni har qanday vosita bilan, davlat chegaralaridan qat'i nazar, izlash, olish va tarqatish erkinligini o'z ichiga oladi.

 

20-modda

Har bir inson tinch yig`inlar o'tkazish va uyushmalar tuzish huquqiga ega.

Hech kim biror bir uyushmaga kirishga majbur qilinishi mumkin emas.

 

21-modda

Har bir inson bevosita yoki erkin saylangan vakillar vositasi orqali o'z mamlakatini boshqarishda qatnashish huquqiga ega.

Har bir inson o'z mamlakatida davlat xizmatiga kirishda teng huquqqa ega.

Xalq irodasi hukumat hokimiyatining asosi bo'lishi lozim; bu iroda davriy va soxtalashtirilmagan, umumiy va teng saylov huquqidan yashirin ovoz berish yo'li bilan yoki ovoz berish erkinligini ta'minlaydigan boshqa teng qiymatli shakllar vositasida o'tkaziladigan saylovlarda o'z aksini topishi lozim.

 

22-modda

Har bir inson jamiyat a'zosi sifatida milliy kuch-harakatlar hamda xalqaro hamkorlik vositasida va har bir davlatning tuzilishi, shuningdek, resurslariga muvofiq ijtimoiy ta'minotga va o'zining qadr-qimmatini saqlash, shaxsining erkin rivojlanishi uchun zarur bo'lgan iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy sohalardagi huquqini amalga oshirishga haqli.

 

23-modda

Har bir inson mehnat qilish, ishni erkin tanlash, adolatli va qulay ish sharoitiga ega bo'lish va ishsizlikdan himoya qilinish huquqiga ega.

Har bir inson hech bir kamsitishsiz teng mehnat uchun teng haq olish huquqiga ega.

Har bir ishchi o'zi va oilasi uchun insonga munosib yashashni ta'minlaydigan adolatli va qoniqarli daromad olishga, zarur bo'lganda ijtimoiy ta'minotning boshqa vositalari bilan to'ldiriluvchi daromad olish huquqiga ega.

Har bir inson kasaba uyushmalari tuzish va o'z manfaatlarini himoya qilish uchun kasaba uyushmalariga kirish huquqiga ega.

 

24-modda

Har bir inson dam olish va bo'sh vaqtga ega bo'lish, shu jumladan ish kunini oqilona cheklash huquqi va haq to'lanadigan mehnat ta'tili olish huquqiga ega.

 

25-modda

Har bir inson o'zining hamda oilasining salomatligi va farovonligini ta'minlash uchun zarur bo'lgan turmush darajasiga ega bo'lish, jumladan kiyim-kechak, oziq-ovqat, tibbiy xizmat va zarur ijtimoiy xizmatga ega bo'lishga hamda ishsizlik, kassallik, nogironlik, bevalik, qarilik yoki unga bog`liq bo'lmagan sharoitlarga ko'ra tirikchilik uchun mablag` bo'lmay qolgan boshqa hollarda ta'minlanish huquqiga ega.

Onalik va bolalik alohida g’amxo’rlik va yordam huquqini beradi. Barcha bolalar, nikohda yoki nikohdan tashqarida tug`ilishidan qat'inazar, bir xil ijtimoiy himoyadan foydalanishi kerak.

 

26-modda

Har bir inson ta'lim olish huquqiga ega. Ta'lim olishda, hech bo'lmaganda, boshlang`ich va umumiy ta'lim tekin bo'lishi lozim. Boshlang`ich ta'lim majburiy bo'lishi kerak. Texnik va kasb-hunar ta'limi hammaga ochiq bo’lishi, oliy ta'lim esa har kimning qobiliyatiga asosan hamma uchun teng imkoniyat doirasida bo'lmog`i kerak.

Ta'lim inson shaxsini to'la barkamol qilishga va inson huquqlari hamda asosiy erkinliklariga nisbatan hurmatni kuchaytirishga qaratilmog`i lozim. Ta'lim barcha xalqlar, irqiy va diniy guruhlar o'rtasida bir-birini tushunish, bag’rikenglik va do'stlikka xizmat qilishi hamda Birlashgan Millatlar Tashkilotining tinchlikni saqlash borasidagi faoliyatiga ko’maklashishi kerak.

Kichik yoshdagi bolalari uchun ota-onalar ta'lim turini tanlashda imtiyozli huquqqa egadirlar.

 

27-modda

Har bir inson jamiyatning madaniy hayotida erkin ishtirok etishga, san'atdan bahramand bo'lishga, ilmiy taraqqiyotda ishtirok etish va uning samaralaridan foydalanish huquqiga ega.

Har bir inson o'zi muallifik qilgan ilmiy, adabiy yohud badiiy asarlarning natijasidan kelib chiqadigan ma'naviy va moddiy manfaatlari himoya qilish huquqiga ega.

 

28-modda

Har bir inson ushbu Deklaratsiyada bayon etilgan huquq va erkinliklar to'liq amalga oshirilishi mumkin bo'lgan ijtimoiy va xalqaro tartib bo'lishi huquqiga egadir.

 

29-modda

Har bir inson jamiyat oldida burchlidir, faqat shu holatdagina uning shaxsi erkin va to'liq kamol topishi mumkin.

Har bir inson o'z huquqi va erkinliklaridan foydalanishda o'zgalarning huquq va erkinliklarini demokratik jamiyatda yetarli darajada bo'lishini hamda hurmat qilinishini ta'minlash faqat axloq, jamoat tartibi, umumiy farovonlikning odilona talablarini qondirish maqsadida qonunda belgilangan cheklashlarga rioya etishi kerak.

Ushbu huquq va erkinliklarni amalga oshirish Birlashgan Millatlar Tashkilotining maqsad va prinsiplariga hech zid bo'lmasligi kerak.

 

30-modda

Ushbu Deklaratsiyadagi hech bir narsa biror-bir davlat, kishilar guruhi yoki alohida shaxslar mazkur Deklaratsiyada bayon etilgan huquq va erkinliklarni yo'q qilishga yo'naltirilgan faoliyat bilan shug`ullanishi yoki harakat qilishi mumkin deb talqin etilmasligi kerak.